Τι είναι πραγματικά το Τριώδιο;

Τι είναι πραγματικά το Τριώδιο; - Σύρος - Ερμούπολη - Ιστορική προσέγγιση από τον Παναγιώτη Κουλουμπή

Ιστορική προσέγγιση από τον Παναγιώτη Κουλουμπή

 

Η αρχή του Τριωδίου για τη χρονιά του 2017 συμπίπτει με την Κυριακή 5 Φεβρουαρίου (70 ημέρες πριν τη Κυριακή του Πάσχα).

Το Τριώδιο, ωστόσο, δεν σηματοδοτεί τη γιορτή των καρναβαλιών, όπως πολλοί άνθρωποι  νομίζουν. Δεν είναι μια περίοδος διασκέδασης και έντονης εκτόνωσης, αλλά μια περίοδος κατάνυξης, περισυλλογής και πολύ μεγάλης πνευματικότητας, ευσεβείας και ταπεινότητας, μετανοίας, προσευχής και νηστείας που μας οδηγεί στο ακόμα πιο κατανυκτικό και πένθιμο Άγιο Πάσχα.

Πώς προκύπτει αυτή η «παρεξήγηση»;

Ακριβώς στην αρχή του Τριώδιου ψάλετε στην Εκκλησία ένας από τους ωραιότερους ύμνους που μας μιλά ακριβώς για τις αρετές ενός χριστιανού: ότι πρέπει να είμαστε ταπεινοί. καλοσυνάτοι και πνευματικοί άνθρωποι: «Μη προσευξόμεθα φαρισαϊκώς, αδελφοί΄ ο γαρ υψών εαυτόν ταπεινωθήσεται΄ ταπεινωθώμεν εναντίον του Θεού τελωνικώς δια νηστείας κράζοντες΄ Ιλάσθητι ημίν, ο Θεός τοις αμαρτωλοίς».

Το Τριώδιο, λοιπόν, είναι το λειτουργικό βιβλίο της ορθόδοξης Εκκλησίας που περιέχει τις ακολουθίες των γιορτών από την Κυριακή του Τελώνη και του Φαρισαίου μέχρι και το Μεγάλο Σάββατο.

Ονομάστηκε Τριώδιο γιατί στις καθημερινές ακολουθίες του όρθρου των ημερών αυτών ο κανόνας έχει τρεις ωδές αντί των κανονικών εννέα.

Ως πρώτος ποιητής των Τριωδίων αναφέρεται ο Κοσμάς ο Μαϊουμά, ο οποίος συνέθεσε άσματα της Μεγάλης Εβδομάδας. Τον 9o αιώνα, όταν ανανεώθηκαν τα λειτουργικά βιβλία, οι ύμνοι που περιέχονταν σε αυτά αντικαταστάθηκαν από κανόνες κυρίως Στουδιτών ποιητών. Στη βιβλιοθήκη του Βατικανού υπάρχει χειρόγραφο Τριωδίου που περιέχει κανόνες των αδελφών Θεόδωρου και Ιωσήφ Στουδίτη. Αξιόλογοι, επίσης, ποιητές του είδους υπήρξαν ο Ανδρέας Κρήτης, ο Κασσίας κ.ά.

Η πρώτη έκδοση του Τριωδίου έγινε στη Βενετία το 1522. Στο βιβλίο περιέχονται σχεδόν κάθε μέρα ύμνοι, που λέγονται Κανόνες. Οι Κανόνες, στην άρτια μορφή τους και αντίθετα προς τα Τριώδια, αποτελούνται από εννέα ωδές. Τι είναι οι ωδές; Είναι ομάδες από τέσσερα ως πέντε ή και περισσότερα τροπάρια, που ψάλλονται όλα με τον ίδιο τρόπο. Ενώ, λοιπόν, οι Κανόνες είναι ύμνοι με εννέα ωδές, τα Τριώδια είναι μικρότεροι ύμνοι με τρεις μόνο ωδές. Ωδή είναι το ιερό τραγούδι.

Όλα αυτά μπορεί να σας μοιάζουν ως ένα ανιαρό μάθημα. Κι, όμως, αυτά παλαιότερα οι χριστιανοί τα ήξεραν και δεν ήσαν περιττά για την ευσέβειά τους. Αντίθετα, αυτά και όσα γίνονται και λέγονται στην Εκκλησία, ήσαν εκείνα, που χαρακτήριζαν την ορθόδοξη ευσέβεια.

Η ιερή υμνολογία, η βυζαντινή ψαλμωδία, και η θεία λατρεία γενικά της Εκκλησίας, μαζί με την ανάγνωση των Γραφών και το θείο κήρυγμα είναι τα ιερά γράμματα και η παιδεία των ορθοδόξων. Για μας τους Έλληνες είναι και η εθνική μας γλώσσα, γιατί όλα αυτά είναι γραμμένα στα Ελληνικά, και η θεία Γραφή και οι ιερές Ακολουθίες.

Αυτό για το Έθνος μας είναι ένα εξαιρετικό προνόμιο.

Τριώδιο, λοιπόν, δεν είναι η περίοδος του Καρναβαλιού αλλά η εκκλησιαστική περίοδος από τις 5 Φεβρουαρίου (για το 2017) ως το Πάσχα, επειδή όλο αυτό το χρονικό διάστημα είναι σε χρήση το λειτουργικό βιβλίο του Τριωδίου. Δηλαδή, οι τέσσερις εβδομάδες πριν από τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, οι πέντε εβδομάδες τη Μεγάλης Τεσσαρακοστή ως το Σάββατο του Λαζάρου, και η Μεγάλη Εβδομάδα. Σ’ αυτές όμως τις ήμερες πρέπει να προσθέσουμε και τις άλλες εκείνες του Πεντηκοσταρίου, από το Πάσχα δηλαδή μέχρι την Κυριακή των Αγίων Πάντων.

Το Πεντηκοστάριο είναι ένα δεύτερο λειτουργικό βιβλίο, συνέχεια στο Τριώδιο.

Η εκκλησιαστική, λοιπόν, περίοδος, κλείνει την Κυριακή των Αγίων Πάντων. Αυτή η περίοδος είναι τέσσερις μήνες, από τα τέλη του χειμώνα ως τις αρχές του καλοκαιριού.

Όλη αυτή η περίοδος, με όλες μαζί τις Κυριακές, είναι οι κινητές εορτές του εκκλησιαστικού χρόνου. Λέγονται κινητές, γιατί αλλάζουν ημερομηνίες και κινούνται πότε πρώιμα και πότε όψιμα. Αυτές οι εορτές είναι δεμένες με τη μεγάλη εορτή του Πάσχα, την οποία και ακολουθούν. Και είναι γνωστό ότι για διάφορους λόγους, που δεν θα πούμε τώρα, η εορτή του Πάσχα εορτάζεται άλλοτε πρώιμα κι άλλοτε όψιμα.

Όλα αυτά, ας μη τα πάρουμε σαν ένα στεγνό μάθημα. Δεν κερδίζουμε τίποτε, αν μάθουμε περισσότερα και δεν χάνουμε αν ξέρουμε λιγότερα. Το ζήτημα είναι πως αυτά τα πράγματα τα ζούμε μέσα μας ως ορθόδοξοι. Αυτή η λειτουργική τάξη και παράδοση της Εκκλησίας μας είναι ζυμωμένη με τη ζωή των πατέρων μας. Και δεν είναι λίγο να κρατάμε την πίστη των προγόνων μας και να πιστεύουμε ότι ο Θεός μας είναι «ο Θεός των πατέρων ημών», καθώς η Εκκλησία το ψάλλει κάθε ήμερα στην ιερή Ακολουθία.

 Όλη η περίοδος του Τριωδίου είναι για τους ορθόδοξους χριστιανούς καιρός μετανοίας, προσευχής και νηστείας. Γι’ αυτό και όταν ανοίγει το Τριώδιο, ο κάθε πιστός Αληθινός Χριστιανός που ξέρει τι είναι αυτή η περίοδος, προσεύχεται κατανυκτικά και ψάλλει: «Τῆς μετανοίας ἄνοιξόν μοι πύλας Ζωοδότα, ὀρθρίζει γὰρ τὸ πνεῦμά μου, πρὸς ναὸν τὸν ἅγιόν σου, ναὸν φέρον τοῦ σώματος, ὅλον ἐσπιλωμένον, ἀλλ’ ὡς οἰκτίρμων κάθαρον, εὐσπλάγχνῳ σου ἐλέει».